Zataria multiflora که در فارسی با نام آویشن شیرازی شناخته میشود، گیاهی معطر از خانواده نعناعیان است و در بخشهایی از ایران کاربرد غذایی و سنتی دارد. ترکیبات فنولی موجود در اسانس آن، بهویژه تیمول و کارواکرول، از نظر فعالیت زیستی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفتهاند. اهمیت این گیاه فقط به نتایج آزمایشگاهی محدود نیست؛ یک کارآزمایی تصادفیسازیشده، سهسوکور و کنترلشده در سال ۲۰۲۵ اثر عصاره هیدروالکلی آن را در افراد مبتلا به کولیت اولسراتیو بررسی کرده است.
چرا کولیت اولسراتیو برای پژوهشهای ایمنی مهم است؟
کولیت اولسراتیو نوعی بیماری التهابی مزمن روده است که با التهاب مخاط روده بزرگ، دورههای عود و فروکش و اختلال در تنظیم پاسخ ایمنی همراه میشود. در این بیماری، شبکهای از سلولهای ایمنی، سیتوکینها و مسیرهای پیامرسانی در ایجاد و تداوم التهاب نقش دارند. بنابراین بررسی یک فرآورده گیاهی در این زمینه باید هم نشانههای بالینی و هم شاخصهای زیستی را در نظر بگیرد.
ترکیبات شاخص آویشن شیرازی
ترکیب شیمیایی آویشن شیرازی با محل رویش، شرایط اقلیمی، زمان برداشت و روش استخراج تغییر میکند. تیمول و کارواکرول از ترکیبات فنولی مهم در بسیاری از نمونههای اسانس هستند. این مولکولها در مطالعات آزمایشگاهی با اثر بر غشای میکروبی و برخی مسیرهای مرتبط با التهاب بررسی شدهاند. بااینحال، درصد این ترکیبات در اسانس را نمیتوان بهطور ثابت برای همه نمونهها یا فرآوردههای تجاری فرض کرد.
کارآزمایی انسانی چه چیزی را بررسی کرد؟
مطالعهای که در ۲۶ مارس ۲۰۲۵ در Journal of Ethnopharmacology منتشر شد، عصاره هیدروالکلی Zataria multiflora را در قالب یک کارآزمایی سهسوکور و تصادفیسازیشده در بیماران مبتلا به کولیت اولسراتیو بررسی کرد. نویسندگان تغییر برخی علائم، شاخصهای التهابی و بیان ژنهای مرتبط با پاسخ ایمنی را ارزیابی کردند.
در گزارش مقاله، بهبود برخی علائم مانند اسهال و فوریت دفع، و کاهش برخی شاخصها از جمله CRP، اینترلوکین ۱۷ و اینترفرون گاما گزارش شده است. همچنین تغییر در بیان ژنهای مرتبط با مسیرهای NF-κB، T-bet و RORγ مطرح شده است. این نتایج از نظر پژوهش ایمنیشناسی جالباند، زیرا میان پیامدهای بالینی و نشانگرهای مولکولی ارتباط برقرار میکنند.
این یافتهها چه معنایی ندارند؟
وجود یک کارآزمایی انسانی به معنای اثبات قطعی اثربخشی برای همه بیماران یا همه فرآوردههای آویشن شیرازی نیست. نتایج به نوع عصاره، مقدار مصرف مطالعه، مدت پیگیری، ویژگیهای شرکتکنندگان و درمانهای همزمان وابستهاند. همچنین تغییر یک نشانگر ایمنی لزوماً به معنی کنترل پایدار بیماری یا جلوگیری از عوارض بلندمدت نیست.
برای ارزیابی جایگاه واقعی این فرآورده، تکرار مطالعه در جمعیتهای مستقل، بررسی ایمنی طولانیمدت، ثبت عوارض و مقایسه با درمان استاندارد اهمیت دارد. عصاره هیدروالکلی مورد مطالعه نیز با دمنوش خانگی، ادویه یا اسانس خالص یکسان نیست؛ بنابراین نمیتوان نتایج کارآزمایی را به همه شکلهای مصرف گیاه تعمیم داد.
پیامدهای پژوهشی برای ایمنیشناسی
این پژوهش نمونهای از رویکردی است که در آن گیاه دارویی نه صرفاً بر اساس کاربرد سنتی، بلکه با سنجش همزمان علائم، نشانگرهای التهابی و ژنهای ایمنی بررسی میشود. در مطالعات آینده میتوان پرسید آیا اثر مشاهدهشده به یک ترکیب مشخص مربوط است یا حاصل همکاری چند ماده در عصاره است؛ آیا تغییرات مولکولی با بهبود پایدار علائم همراه میماند؛ و چه افرادی بیشترین احتمال پاسخ را دارند.
جمعبندی
آویشن شیرازی نمونه قابلتوجهی از گیاهان بومی ایران است که برای آن، علاوه بر پژوهشهای آزمایشگاهی، دادهای از کارآزمایی انسانی در زمینه بیماری التهابی روده منتشر شده است. این یافتهها امیدوارکننده و نیازمند تکرار و ارزیابی بیشترند؛ اما بهتنهایی مجوز جایگزینی داروهای تجویزشده یا مصرف خودسرانه عصاره گیاه نیستند.
منبع علمی اصلی
Morvaridi M, Aryaeian N, Alavinejad P, et al. Zataria multiflora hydroalcoholic extract: A triple-blind randomized controlled trial on immune genes, inflammation, and ulcerative colitis symptoms. Journal of Ethnopharmacology. 2025;344:119527. DOI: 10.1016/j.jep.2025.119527.
یادداشت علمی: این مقاله آموزشی است و توصیهای برای درمان کولیت اولسراتیو یا تغییر داروهای بیمار محسوب نمیشود. فرآورده بررسیشده در کارآزمایی با مصرف خانگی گیاه یکسان نیست.