گیاهان فقط میزبان سلولهای گیاهی نیستند؛ بخشهایی از بافت آنها میتواند محل زندگی میکروارگانیسمهایی باشد که بدون ایجاد بیماری آشکار درون گیاه یا میان بافتهای آن زندگی میکنند. این میکروارگانیسمها که در بسیاری از پژوهشها «اندوفیت» نامیده میشوند، ممکن است در تعامل با میزبان ترکیبات زیستفعال تولید کنند یا بر رشد و پاسخ دفاعی گیاه اثر بگذارند.
در اکتبر ۲۰۲۶ مروری با موضوع ظرفیت اندوفیتهای گیاهان دارویی بهعنوان منابع بالقوه برای مقابله با مقاومت آنتیمیکروبی منتشر شد. اهمیت این حوزه در آن است که جستوجوی ترکیبات جدید را از خود گیاه فراتر میبرد و میکروبهای همراه آن را نیز بهعنوان منبعی برای کشف مولکولهای طبیعی بررسی میکند.
اندوفیت چیست؟
اندوفیتها میکروارگانیسمهایی هستند که بخشی از چرخه زندگی خود را درون بافت گیاه میگذرانند، بیآنکه الزاماً نشانههای بیماری ایجاد کنند. این گروه میتواند شامل باکتریها و قارچها باشد. رابطه آنها با گیاه بسته به گونه، شرایط محیطی و وضعیت میزبان ممکن است همزیستانه، خنثی یا در شرایطی متفاوت باشد؛ بنابراین نباید همه اندوفیتها را مفید یا بیضرر فرض کرد.
چرا گیاهان دارویی موضوع جذابی برای جستوجوی اندوفیتها هستند؟
گیاهان دارویی معمولاً مجموعه متنوعی از متابولیتهای ثانویه مانند فنولها، ترپنوئیدها و آلکالوئیدها دارند. میکروارگانیسمهای همراه گیاه نیز ممکن است متابولیتهای خاص خود را بسازند یا در تنظیم شیمی زیستی میزبان مشارکت کنند. از این رو، جداسازی و شناسایی اندوفیتهای گیاهان دارویی میتواند مسیر تازهای برای یافتن مولکولهای ضدباکتری، ضدقارچ یا تعدیلکننده زیستی فراهم کند.
بااینحال، یافتن یک متابولیت در کشت آزمایشگاهی اندوفیت بهتنهایی نشان نمیدهد که همان ماده در گیاه نیز با همان مقدار تولید میشود یا در بدن انسان اثر درمانی دارد. منشأ مولکول، پایداری، ساختار، مقدار تولید و امکان تولید صنعتی باید جداگانه بررسی شوند.
مراحل بررسی یک اندوفیت با ظرفیت ضدمیکروبی
- نمونهبرداری و شناسایی: انتخاب گیاه با ثبت دقیق گونه، بخش گیاه، محل و زمان نمونهبرداری.
- جداسازی کنترلشده: ضدعفونی سطحی بافت و کشت نمونهها همراه با کنترلهای لازم برای اطمینان از درونگیاهی بودن میکروب.
- شناسایی میکروبی: استفاده از روشهای مولکولی و توالییابی مناسب برای تعیین هویت سویه.
- غربالگری فعالیت: سنجش اثر بر میکروبهای هدف با روشهای استاندارد و کنترلهای مثبت و منفی.
- شناسایی ماده فعال: جداسازی و تعیین ساختار متابولیت با روشهای تحلیلی مانند کروماتوگرافی و طیفسنجی جرمی.
- ارزیابی ایمنی و کارایی: بررسی سمیت سلولی، اختصاصیت، پایداری و امکان تولید تکرارپذیر.
پیوند این حوزه با مقاومت آنتیمیکروبی
مقاومت آنتیمیکروبی زمانی اهمیت پیدا میکند که میکروارگانیسمها در برابر داروهایی که پیشتر بر آنها اثر داشتند، حساسیت کمتری نشان دهند. کشف مولکولهای تازه میتواند به گسترش مجموعه ابزارهای پژوهشی و دارویی کمک کند؛ اما یک عصاره یا متابولیت طبیعی صرفاً به دلیل منشأ گیاهی یا میکروبی، الزاماً بر سویههای مقاوم مؤثر نیست.
برای ادعای اثر بر مقاومت، باید سویههای بالینی مقاوم بهدرستی شناسایی شوند، حداقل غلظت مهارکنندگی و کشندگی تعیین شود و اثر در آزمونهای مستقل تکرار شود. همچنین باید بررسی شود که ترکیب موردنظر سمیت قابلقبولی برای سلولهای میزبان دارد یا خیر و آیا در ترکیب با داروهای موجود اثر افزایشی، خنثی یا حتی تداخلی ایجاد میکند.
محدودیتها و پرسشهای باز
بسیاری از نتایج این حوزه هنوز در مرحله آزمایشگاهیاند. شناسایی اشتباه سویه، آلودگی نمونه، تغییر متابولیسم میکروب در محیط کشت، دشواری تولید پایدار ماده فعال و نبود دادههای فارماکوکینتیک میتوانند مسیر توسعه را محدود کنند. افزون بر این، متابولیتهای میکروبی ممکن است برای سلولهای انسانی نیز سمی باشند؛ بنابراین آزمون انتخابپذیری و ایمنی از ابتدا ضروری است.
جمعبندی
اندوفیتهای گیاهان دارویی یک حوزه میانرشتهای در مرز گیاهشناسی، میکروبشناسی، شیمی طبیعی و داروسازی هستند. آنها میتوانند منابعی برای کشف ترکیبات تازه باشند، اما فاصله میان غربالگری آزمایشگاهی و داروی قابلاستفاده همچنان قابلتوجه است. شناسایی دقیق، جداسازی خالص، تعیین ساختار، آزمون ایمنی و مطالعات پیشبالینی و بالینی برای اثبات ارزش درمانی ضروریاند.
منبع علمی
Bhinsara VM. Unveiling medicinal plant endophytes as hidden allies in the fight against antimicrobial resistance. Discover Bacteria. 2026;3:24. منتشرشده: 5 October 2026. DOI: 10.1007/s44351-026-00061-x.
یادداشت علمی: این مطلب درباره ظرفیت پژوهشی اندوفیتهاست و توصیهای برای مصرف گیاه، عصاره یا فرآورده میکروبی نیست.