میکروبها را با چشم غیرمسلح نمیبینیم، اما وقتی یک یا چند سلول در شرایط مناسب تکثیر شوند، پس از چند ساعت تا چند روز تودهٔ قابلدیدی به نام «کلنی» پدید میآید. ظرف پتری و محیط کشت آگار، سادهترین و قدیمیترین ابزار برای این کار است.
از کخ تا امروز
ظرف شیشهای کمعمق را ژولیوس ریچارد پتری، دستیار روبرت کخ، در حدود سال ۱۸۸۷ معرفی کرد. پیش از آن کشت روی ژلاتین انجام میشد که در دمای بدن مایع میشد. آگار، پلیساکاریدی که از جلبکهای دریایی به دست میآید، این مشکل را حل کرد؛ چون حدود ۸۵ درجه ذوب میشود و در حدود ۳۲ تا ۴۰ درجه سخت میشود، و در ۳۷ درجه که دمای مناسب رشد بسیاری از باکتریهاست، جامد میماند. پیشنهاد استفاده از آگار را فانی هسه، همسر یکی از همکاران کخ، مطرح کرده بود.
انواع محیط کشت
- عمومی: مثل نوترینت آگار، برای رشد بسیاری از باکتریها.
- انتخابی: رشد گروهی را مهار میکند و گروه دیگر را ترجیح میدهد.
- افتراقی: با تغییر رنگ یا شکل کلنی، گونهها را از هم جدا میکند.
مککانکی آگار همزمان هم انتخابی است (باکتریهای گرممنفی را ترجیح میدهد) و هم افتراقی (تخمیرکنندههای لاکتوز را از غیرتخمیرکنندهها جدا میکند). آگار خون هم الگوی همولیز را نشان میدهد.
کلنی چه میگوید؟
شکل، لبه، برجستگی، رنگ و اندازهٔ کلنی نخستین سرنخ برای شناسایی است. هر کلنی معمولاً از یک سلول یا گروهی کوچک از سلولهاست؛ به همین دلیل شمارش آنها را «واحد تشکیلدهندهٔ کلنی» (CFU) مینامند.
کشت خطی و کار استریل
برای جدا کردن یک گونه از مخلوط، با لوپ استریل نمونه را روی آگار خط میکشند (کشت خطی) تا در انتهای خطوط، سلولها آنقدر پراکنده شوند که کلنیهای جدا از هم به دست آید. سپس معمولاً ظرف را وارونه در انکوباتور میگذارند تا قطرههای بخار روی کلنیها نچکد. همهٔ این مراحل با رعایت اصول آسپتیک انجام میشود تا آلودگی وارد نشود.
نکتهٔ آخر: همهٔ میکروبها در آزمایشگاه بهراحتی رشد نمیکنند. بخش بزرگی از میکروبهای طبیعت با روشهای کشت معمول قابل پرورش نیستند و برای شناخت آنها از روشهای مولکولی کمک میگیرند.