وقتی میگوییم «مقاومت آنتیبیوتیکی»، منظور این نیست که بدن ما در برابر دارو مقاوم شده است؛ این باکتریها هستند که توانایی زندهماندن و تکثیر در حضور دارویی را پیدا میکنند که پیشتر مهارشان میکرد.
باکتریها چگونه مقاوم میشوند؟
- تخریب دارو: برخی باکتریها آنزیمی میسازند که دارو را غیرفعال میکند؛ نمونهٔ آشنا، بتالاکتامازها که پنیسیلینها و سفالوسپورینها را میشکنند.
- پمپهای دفعی: دارو را پیش از رسیدن به غلظت مؤثر از سلول بیرون میریزند.
- تغییر هدف: ساختار هدف دارو دگرگون میشود و دارو دیگر به آن نمیچسبد؛ مانند پروتئین متصلشونده به پنیسیلین در MRSA.
- کاهش نفوذپذیری: کاهش یا تغییر کانالهای ورودی (پورینها) در غشای باکتریهای گرممنفی.
مقاومت چگونه گسترش مییابد؟
جهشهای تصادفی در یک باکتری ممکن است آن را مقاوم کند. وقتی آنتیبیوتیک باکتریهای حساس را از میان میبرد، همین سلول مقاوم فرصت تکثیر مییابد؛ به این فرایند «انتخاب» میگویند. علاوه بر آن، باکتریها ژنهای مقاومت را از راه «انتقال افقی ژن» (همیوغی، تراریختی و انتقال با باکتریوفاژ) به باکتریهای دیگر، حتی گونههای دیگر، منتقل کنند، اغلب روی پلاسمیدها.
نقش مصرف نادرست
هرچه آنتیبیوتیک بیشتر و نابجاتر مصرف شود، فشار انتخاب بیشتر میشود. آنتیبیوتیکها روی ویروسها اثر ندارند؛ مصرف آنها برای سرماخوردگی و آنفلوآنزا فایدهای ندارد و فقط مقاومت را تقویت میکند. مصرف در دامپروری و کشاورزی نیز در این مسئله سهم دارد.
چه میتوان کرد؟
- مصرف آنتیبیوتیک تنها با تجویز پزشک و به همان شکلی که تجویز شده است.
- رعایت بهداشت دست و کنترل عفونت در بیمارستانها.
- واکسیناسیون که از بروز بسیاری از عفونتها، و نیاز به آنتیبیوتیک، جلوگیری میکند.
- آنتیبیوگرام و تعیین حداقل غلظت مهارکننده (MIC) در آزمایشگاه برای انتخاب داروی مناسب.
- پژوهش برای یافتن داروهای تازه و روشهای جایگزین، مانند فاژدرمانی.
این مطلب جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین نظر پزشک نیست.